Detransitie en herstel — wat keert terug, wat niet

"We kunnen altijd terug" — zo wordt vaak gepresenteerd. De realiteit van detransitie is dat sommige dingen omkeerbaar zijn, sommige gedeeltelijk, en een aanzienlijk deel niet. Wie de keuze voor hormonen of operatie maakt, moet weten welk deel in welke categorie zit.

Wat onomkeerbaar is

Een stem die door testosteron verlaagd is, blijft laag. De stembanden zijn verdikt; logopedie kan de toonhoogte iets verhogen door techniek, maar de gronddrager-frequentie verandert niet meer. Gezichtshaar — eenmaal omgezet van velus naar terminaal — blijft groeien. Verwijderen vergt elektrolyse of langdurige laserbehandeling.

Een mastectomie ("top surgery") is letterlijk onomkeerbaar. Borstweefsel dat verwijderd is, komt niet terug. Reconstructie met implantaten is mogelijk, maar geeft geen klieren, geen tepelgevoel zoals voorheen, geen vermogen om borstvoeding te geven. Bij geboren mannen: een orchiectomie verwijdert de testikels definitief. Vaginoplastiek is onomkeerbaar — de penis is verwijderd, het kanaal is een chirurgisch construct dat dagelijks gedilateerd moet blijven worden.

Een uitgebreid overzicht van wat medisch wel en niet terugkeert documenteert systematisch welke veranderingen blijvend zijn — en dat is meer dan klinieken in voorlichting laten zien.

Wat gedeeltelijk omkeerbaar is

Spiermassa en vetdistributie passen zich aan bij stoppen met cross-sex-hormonen. Geboren vrouwen die testosteron staken, zien een geleidelijke verschuiving terug naar een vrouwelijker vetpatroon — heupen, dijen, gezicht. Hoe volledig dit is, hangt af van duur van testosteronbehandeling en leeftijd. Geboren mannen die oestrogeen staken en testosteron herstellen, zien hetzelfde proces omgekeerd.

Hoofdhaar dat door testosteron is uitgedund of teruggetrokken (mannelijke kaalheidspatroon bij vrouwen op T) keert deels terug, maar zelden volledig. Bij langduriger gebruik raakt het patroon ingesleten op manier waarop de follikels zelf veranderen.

Vruchtbaarheid — soms gedeeltelijk herstel

Voor vrouwen die testosteron hebben gebruikt maar hun ovaria nog hebben: menstruatie en ovulatie herstellen meestal binnen enkele maanden na stoppen. Zwangerschap is daarna mogelijk gebleken in meerdere case-series. De data over hoeveel patiënten dit lukt, en met welke complicaties, is beperkt. Voor mannen die oestrogeen hebben gebruikt: spermatogenese herstelt vaak, maar niet altijd, en de kwaliteit kan verminderd zijn.

Bij wie de gonaden zijn verwijderd, is herstel definitief uitgesloten. Ervaringen van detransitioners die te laat ontdekten wat ze waren kwijtgeraakt tonen dat het verlies van vruchtbaarheid vaak pas jaren later in volle omvang voelbaar wordt. Eicelinvriezing voorafgaand aan transitie wordt aangeboden maar zelden door jonge patiënten benut — vaak omdat het besef van wat verloren gaat op die leeftijd ontbreekt.

Voor wie een orchiectomie of ovariëctomie heeft ondergaan is het einde van vruchtbaarheid totaal. De medische realiteit van onvruchtbaarheid na genderoperaties is een fundamenteel onderdeel van wat informed consent zou moeten dekken — maar in de praktijk vaak niet doet.

Botdichtheid — moeilijk te herstellen

Cross-sex-hormonen en gonadectomie beïnvloeden botmineraaldichtheid. Bij jongeren die puberteitsblokkers gebruikten tijdens de jaren waarin pieek-botmassa wordt opgebouwd, is de bot-uitgangswaarde lager dan leeftijdsgenoten. Eenmaal gemist is dit moeilijk in te halen. De Cass Review noemde dit als specifiek punt van zorg: de jaren tien tot twintig zijn cruciaal voor botopbouw, en blokkers verstoren dat venster.

Bij volwassenen die langdurig op cross-sex-hormonen waren en daarna stoppen, hangt het bot-herstel af van de oorspronkelijke gonadefunctie en van substitutie na detransitie. Wie zonder hormoonsubstitutie blijft na een gonadectomie, riskeert versnelde osteoporose. Wie substitueert, krijgt opnieuw alle bijwerkingen van langdurige exogene hormonen.

Wat dit betekent voor besluitvorming

Het discours rond transitie heeft het concept "omkeerbaar" oprekt. Puberteitsblokkers werden jaren als "pauzeknop" gepresenteerd, terwijl de Cass Review concludeerde dat dit niet houdbaar is — de overgrote meerderheid die start met blokkers stroomt door naar cross-sex-hormonen, en de fysiologische effecten van geblokkeerde puberteit op bot, hersenontwikkeling en seksuele functie zijn niet "ongedaan te maken" door later alsnog te puberen.

Het BMJ publiceerde in 2024 een serie commentaren waarin de term "reversible" specifiek werd bekritiseerd. NICE-rapporten en de NHS-implementatie van Cass volgen die lijn. Wat in Nederlandse voorlichting nog vaak als "tijdelijk" of "te stoppen" wordt voorgesteld, blijkt in de internationale literatuur niet zo te liggen.

Detransitioners zijn de groep die dit het scherpst kan toelichten. Wat zij beschrijven is geen "spijt" als emotie. Het is een feitelijk overzicht van wat er met hun lichaam is gebeurd en wat niet meer terug te draaien is. Klinieken die hen niet betrekken bij voorlichting, voeren een informed consent uit waarin de meest informatieve stem ontbreekt.